บทความทางวิชาการ : การวางผังนโยบายระดับประเทศ

โดย สำนักผังประเทศและผังภาค กรมโยธาธิการและผังเมือง   

          การวางและจัดทำผังนโยบายระดับประเทศ นำปัจจัยสถานการณ์และแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงระดับโลกและระดับประเทศ กรอบความร่วมมือระหว่างประเทศ ตลอดจนยุทธศาสตร์และนโยบายของรัฐ ซึ่งส่งผลต่อการใช้พื้นที่ของประเทศในอนาคต มาใช้ในการกำหนดกรอบนโยบายการใช้พื้นที่ของประเทศ ร่วมกับการวิเคราะห์ความเหมาะสม และศักยภาพของพื้นที่ ซึ่งจะสนับสนุนการพัฒนาเชิงพื้นที่ให้บรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี และการพลิกโฉมการพัฒนาประเทศสู่เศรษฐกิจสร้างคุณค่า และสังคมเดินหน้าอย่างยั่งยืน ตามแนวทางของร่างแผนการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13

          ผังนโยบายระดับประเทศ กำหนดนโยบายเพื่อการอนุรักษ์และพัฒนาออกเป็น 8 ด้าน ได้แก่ การใช้ประโยชน์พื้นที่ การตั้งถิ่นฐานและระบบชุมชน โครงสร้างพื้นฐาน พื้นที่พัฒนาพิเศษ ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ศิลปวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ท้องถิ่น การพัฒนาเมืองและชนบท และการเชื่อมโยงกับประเทศในภูมิภาค ซึ่งจะช่วยจัดการการใช้พื้นที่และทรัพยากรธรรมชาติอย่างบูรณาการและยั่งยืน ส่งเสริมการพัฒนาเศรษฐกิจ และเพิ่มขีดความสามารถการแข่งขันของประเทศ สร้างความสมดุลของการพัฒนาเมืองและชนบท และยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน

          สถานการณ์โควิด 19 ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในมิติต่างๆ เศรษฐกิจของประเทศได้รับผลกระทบอย่างรุนแรงในกิจกรรมที่มีการจ้างงานสูง เช่น การท่องเที่ยว การบริการ และการค้าปลีก และช่วยเร่งให้เทคโนโลยีและอินเตอร์เน็ตเข้ามามีบทบาทในวิถีชีวิตของประชาชนมากยิ่งขึ้น ส่งผลให้การใช้ประโยชน์พื้นที่และการพัฒนาเมืองภายหลังสถานการณ์โควิด 19 มีทิศทางและแนวโน้มที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม นโยบายของผังนโยบายระดับประเทศ จึงกำหนดทิศทางการพัฒนาพื้นที่ให้สอดคล้องกับสถานการณ์ ดังนี้

          นโยบายการใช้ประโยชน์พื้นที่ จะกำหนดพื้นที่สงวนและอนุรักษ์ที่เหมาะสม และกำหนดพื้นที่รองรับการพัฒนาให้มีความปลอดภัย รองรับภัยพิบัติทางธรรมชาติที่มีความถี่ในการเกิดสูงขึ้น โดยให้ความสำคัญกับการสงวนและอนุรักษ์พื้นที่ที่มีคุณค่าด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมมากขึ้น ควบคุมและจำกัดการขยายตัวของเมืองทางราบไม่ให้เติบโตแบบกระจัดกระจาย และให้มีการใช้พื้นที่เกษตรกรรมในรูปแบบที่มีประสิทธิภาพและมีความหลากหลายมากขึ้น

          นโยบายการพัฒนาเมือง ส่งเสริมให้มีความยืดหยุ่น แข็งแรง และฟื้นเร็ว (Resilience) เนื่องจากความเจริญกระจุกอยู่ในเมือง ทั้งแหล่งงาน การศึกษา การคมนาคม ความสะดวกสบาย การเข้าถึงเทคโนโลยีและระบบอินเตอร์เน็ตความเร็วสูง ประชากรจึงเข้ามาอาศัยในเมืองจำนวนมาก ส่งผลให้เกิดความหนาแน่นและแออัด เพิ่มโอกาสการแพร่ระบาดของไวรัสอย่างรวดเร็ว หากเกิดภัยพิบัติจะสร้างความเสียหายขนาดใหญ่และบริหารจัดการยาก

          นโยบายการพัฒนาพื้นที่ชนบท การกระจายความเจริญและเร่งพัฒนาพื้นที่ชนบท ผลกระทบจากสถานการณ์โควิค 19 ทำให้ประชาชนย้ายกลับไปอาศัยในต่างจังหวัด และพื้นที่ชนบทมากขึ้น การสนับสนุนการสร้างอาชีพ เพิ่มกิจกรรมทางเศรษฐกิจ กระจายความเท่าเทียมด้านการเข้าถึงเทคโนโลยีและระบบอินเตอร์เน็ต พัฒนาระบบขนส่งสาธารณะและการคมนาคมที่ทั่วถึงมากขึ้น จะช่วยลดความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงโอกาสทางเศรษฐกิจ และการศึกษาในพื้นที่นอกเขตเมืองและพื้นที่ชนบทได้เป็นอย่างดี

          นโยบายทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมคาร์บอนต่ำ  ความผิดปกติของสภาพภูมิอากาศ ภาวะโลกร้อน ปัญหามลภาวะ และสภาพแวดล้อมที่เสื่อมโทรม ก่อให้เกิดความเสี่ยงภัยธรรมชาติที่มีมากขึ้น การแพร่ระบาดของเชื้อโรคอย่างรวดเร็วจากสภาพแวดล้อมที่อากาศไม่ถ่ายเท ส่งผลต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตของประชาชน  การพัฒนาประเทศในยุคหลังโควิด 19 จึงต้องลดปัญหาการเกิดมลภาวะ ด้วยการสนับสนุนเศรษฐกิจและอุตสาหกรรมที่คำนึงถึงผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม สนับสนุนการใช้พลังงานทดแทน การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน และการเพิ่มพื้นที่สีเขียว พื้นที่โล่งให้มากขึ้น เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่มีบรรยากาศความน่าอยู่ ฟื้นฟูแหล่งน้ำให้สะอาด และเพิ่มทางจักรยาน เป็นต้น

          นโยบายการโครงสร้างพื้นฐาน สนับสนุนการพัฒนาด้านโทรคมนาคมและอินเตอร์เน็ตให้ทั่วถึง จากการแทนที่พื้นทีกิจกรรมด้วยพื้นที่เสมือนจริงปัจจุบันเทคโนโลยีและระบบอินเตอร์เน็ตสามารถเป็นพื้นที่ในการประกอบกิจการและทำกิจกรรมได้หลากหลาย เริ่มมีการดำเนินการผ่านระบบออนไลน์มากขึ้นจนกลายเป็นวิถีชีวิตสมัยใหม่ เช่น การค้า การเงิน การให้บริการทางการแพทย์ กิจกรรมศิลปวัฒนธรรม ทำให้ความต้องการใช้พื้นที่จริงลดลง การใช้พื้นที่ออฟฟิศด้วยตึกขนาดใหญ่ ห้องประชุมใหญ่ ห้องเรียนขนาดใหญ่ และร้านค้าขายสินค้า จะลดลงตามความไม่จำเป็น นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชพื้นที่ของประเทศ พื้นที่ว่างสามารถนำไปใช้ประโยชน์ด้านอื่นที่จะมีความจำเป็นในอนาคต เช่น การเพิ่มพื้นที่สีเขียว พื้นที่สวนสาธารณะ เป็นต้น

          ผังนโยบายระดับประเทศ จะเป็นกรอบผังนโยบายการใช้ประโยชน์พื้นที่ตั้งแต่ระดับภาค และระดับจังหวัด ระดับเมืองและชุมชน และเพื่อให้หน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องนำไปดำเนินการ ซึ่งจะทำให้การพัฒนาประเทศบรรลุเป้าหมายของการพัฒนาอย่างยั่งยืนในทิศทางเดียวกัน